การรับรู้ และ การรับความรู้สึก( Perceptual and sensory retraining)                

                    การรับรู้ (Perceptual) และการรับความรู้สึก (Sensory) เป็นพื้นฐานสำคัญของการเคลื่อนไหวและการทำกิจวัตรประจำวัน หากเกิดการบกพร่องทางระบบประสาท เช่น โรคหลอดเลือดสมองหรือการได้รับบาดเจ็บทางสมอง มักส่งผลให้ผู้ป่วยสูญเสียความสามารถในการรับรู้ การสัมผัส การฝึกการรับรู้ (Perceptual retraining) และการฝึกประสาทรับความรู้สึก (Sensory retraining) เป็นแนวทางที่มุ่งกระตุ้นให้สมองเกิดการปรับตัวใหม่ (Neuroplasticity) เพื่อฟื้นฟูสมรรถภาพด้านความรู้สึกและการเคลื่อนไหว

                   การฝึกการรับรู้ (Perceptual retraining) และการฝึกประสาทรับความรู้สึก (Sensory retraining) เป็นกระบวนการฟื้นฟูที่มุ่ง กระตุ้นระบบประสาทส่วนรับความรู้สึก (Somatosensory system) เพื่อให้สมองเกิดการเรียนรู้ใหม่หรือจัดระเบียบใหม่ ของการประมวลผลทางประสาท (Neuroplasticity) เป้าหมายคือ เพิ่มความสามารถในการรับรู้สัมผัส การรับรู้ตำแหน่ง (Proprioception) และการแยกแยะสิ่งเร้า  เช่น การรับรู้ความแตกต่างของพื้นผิว แรงกด หรืออุณหภูมิ เป็นต้น วิธีฝึกมีทั้งแบบ “Passive” (กระตุ้นให้ผู้ป่วยรับสัมผัสโดยไม่ต้องตอบสนอง เช่น การกระตุ้นไฟฟ้า, การนวด, การสัมผัส) และแบบ “Active” (โดยให้ผู้ป่วยมีส่วนร่วม เช่น แยกวัตถุจากการสัมผัส, ระบุทิศทางการเคลื่อนไหวของแขนขา, ฝึกการรับรู้รูปทรงหรือเสียง)

                   การฝึกแบบ Active ผู้ป่วยจะต้องมีส่วนร่วมอย่างตั้งใจ โดยต้องแยกแยะ ตีความ และรับรู้สิ่งเร้าต่างๆ เป้าหมายคือการฝึกให้สมองเกิดการเรียนรู้ใหม่ เพื่อเสริมสร้างและเรียนรู้การเชื่อมโยงระหว่างความรู้สึกกับการเคลื่อนไหว เช่น                  

1. ด้านสัมผัส (Tactile training)

         •        Two-point discrimination training โดยให้ผู้ป่วยแยกแยะว่า “สัมผัสจากสองจุด” บนผิวหนังอยู่ใกล้หรือห่างกัน

         •       Texture or surface discrimination ให้สัมผัสวัสดุที่มีพื้นผิวต่างกัน (เช่น ผ้าเรียบ / ผ้าขรุขระ / กระดาษทราย / ลูกบอล) แล้วบอกว่าคืออะไร

          •         Object recognition ให้ผู้ป่วยคลำหาวัตถุในถุงโดยไม่มอง แล้วบอกว่าวัตถุนั้นคืออะไร เช่น กุญแจ เหรียญ ดินสอ

• ด้านการรับรู้ตำแหน่ง (Proprioception training)

          •         Joint position sense training ให้ผู้ป่วยหลับตาแล้วบอกว่าข้อต่อ (เช่น ข้อมือ ข้อศอก) อยู่ในท่าใด หรือเคลื่อนไปทิศทางใด

•         Mirror therapy ใช้กระจกสะท้อนภาพ เพื่อกระตุ้นสมอง รับรู้ตำแหน่งของข้างที่อ่อนแรง

• ด้านการรับรู้ (Perceptual training)

         •      Sensory integration tasks โดยฝึกการรวมการรับรู้จากหลายระบบ เช่น การมอง การสัมผัส และการเคลื่อนไหวไปพร้อมกัน

          •         Perceptual matching โดยให้จับคู่รูปทรง สี หรือตำแหน่งที่มองเห็นกับสิ่งที่รู้สึกจากการสัมผัส

                    การฝึกแบบ Passive คือ เป็นการกระตุ้นระบบประสาทรับความรู้สึกโดยที่ ผู้ป่วยไม่ต้องตอบสนองหรือมีส่วนร่วมมากนัก มักใช้ในระยะเริ่มต้นของการฟื้นฟู หรือในผู้ป่วยที่ยังขยับร่างกายไม่ได้ดี เช่น

1. การกระตุ้นสัมผัส (Tactile stimulation)

          •         การใช้ สัมผัสเบา / การนวดเบา / การถูด้วยผ้า เพื่อกระตุ้นผิวหนัง

          •         ใช้ วัตถุอุณหภูมิต่างกัน (เย็น-อุ่น) เพื่อกระตุ้นการรับรู้ทางอุณหภูมิ

          •         ใช้ แปรง, สำลี, ลูกบอลนุ่ม แตะบริเวณผิวหนังซ้ำ ๆ เพื่อกระตุ้นประสาทรับสัมผัส

• การกระตุ้นด้วยไฟฟ้า (Electrical stimulation)

          •         ใช้กระแสไฟฟ้าความเข้มต่ำกระตุ้นเส้นประสาทรับสัมผัส โดยไม่ทำให้เกิดการหดตัวของกล้ามเนื้อ

          •         TENS กระตุ้นเพื่อลดอาการชาและเพิ่มความไวของผิวหนัง

• การกระตุ้นแบบอื่น ๆ

          •         Thermal stimulation การใช้ความร้อน / ความเย็น

          •         Vibration therapy การสั่นสะเทือน เพื่อกระตุ้น proprioception

          •         Sensory cueing ใช้เสียงหรือแสงเป็นสัญญาณกระตุ้นให้ระบบประสาทตอบสนอง

                    การฝึกการรับรู้ (Perceptual and Sensory Retraining) เป็นเทคนิคสำคัญที่ใช้ในการฟื้นฟูผู้ป่วยทางระบบประสาท เพื่อกระตุ้นสมองให้เรียนรู้ใหม่ผ่านการสัมผัสและการรับรู้ โดยเริ่มจากการฝึกแบบ Passive เพื่อปลุกการรับรู้ และพัฒนาไปสู่การฝึกแบบ Active เพื่อให้ผู้ป่วยสามารถรับรู้และตอบสนองต่อสิ่งเร้าได้อย่างแม่นยำ และนำไปใช้ในการเคลื่อนไหวจริงในชีวิตประจำวันได้        

อ้างอิง

1.        Carey, L. M., & Matyas, T. A. (2011). Training of somatosensory discrimination after stroke: Facilitation of stimulus generalization. Neurorehabilitation and Neural Repair, 25(1), 1–11. https://doi.org/10.1177/1545968310388750

2.        Yekutiel, M., & Guttman, E. (1993). A controlled trial of sensory re-education in patients with stroke. Clinical Rehabilitation, 7(4), 289–297. https://doi.org/10.1177/026921559300700405

3.        แก้วใจ ชุ่มจิตต์, และสุภาวดี ศรีวงศ์. (2562). ผลของการฝึกการรับรู้ความรู้สึกต่อการเคลื่อนไหวของแขนในผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง. วารสารกายภาพบำบัดแห่งประเทศไทย, 41(2), 45–56.

4.        ภัทรา วงศ์ศิริ, และรัชนี ศรีทอง. (2564). การฟื้นฟูสมรรถภาพการรับรู้ทางประสาทสัมผัสในผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง: การทบทวนวรรณกรรม. วารสารวิทยาศาสตร์สุขภาพ, 30(1), 77–89.