ฝึกมือ การฝึกกล้ามเนื้อมือยากหรือไม่? กายภาพบำบัดช่วยส่งเสริมการฝึกได้อย่างไร?
ปัญหาส่วนใหญ่ของผู้ป่วย โรคหลอดเลือดสมอง กำลังเผชิญคือเรื่องอาการอ่อนแรงของกล้ามเนื้อ โดยเฉพาะอย่างยิ่งกล้ามเนื้อมือ การใช้กล้ามเนื้อมือในชีวิตประจำวันมีความสำคัญมาก ทั้งเขียนหนังสือ แต่งตัว ติดกระดุม รูดซิบ รับประทานอาหาร หยิบแก้วน้ำ บางคนแขนไม่มีแรงเลย จึงทำให้ไม่สามารถช่วยเหลือตนเอง ในการทำกิจวัตรประจำวันต่าง ๆ ได้ไปจนถึงคนที่พอมีแรง แต่ก็ยังไม่สามารถหยิบจับอะไรเล็ก ๆ ได้ ทั้งผู้ป่วย และญาติมักจะมีข้อสงสัยว่า ทำไมกล้ามเนื้อมือถึงไม่มีแรงสักที ต้องทำอย่างไร ฝึกยากจริงหรือไม่
ร่างกายของคนสามารถเคลื่อนไหวได้ เนื่องจากการทำงานของกล้ามเนื้อ ทำให้เราสามารถทำกิจกรรมต่าง ๆ ในชีวิตประจำวันได้ ไม่ว่าจะเป็นการเดิน การวิ่ง การกระโดด การเขียนหนังสือ เป็นต้น โดยกล้ามเนื้อ ที่ทำให้เกิดการเคลื่อนไหว แบ่งออกเป็น 2 กลุ่มใหญ่ ๆ ได้แก่ กล้ามเนื้อมัดใหญ่ เช่น กล้ามเนื้อลำตัว กล้ามเนื้อขา การทำงานของกล้ามเนื้อมัดใหญ่ (Gross motor function) ทำให้เกิดการเคลื่อนไหว ในลักษณะการเคลื่อนไหวที่ใหญ่และใช้พื้นที่มาก เช่น การเดิน การวิ่ง การทรงตัว เป็นต้น และกล้ามเนื้ออีกกลุ่ม ได้แก่ กล้ามเนื้อมัดเล็ก เช่น กล้ามเนื้อมือ กล้ามเนื้อใบหน้า การทำงานของกล้ามเนื้อมัดเล็ก (Fine motor function) ทำให้เกิดการเคลื่อนไหวในลักษณะของกิจกรรมที่ใช้ความละเอียด เช่น การหยิบของ การจับช้อนรับประทานข้าว การเขียนหนังสือ ซึ่งปฏิเสธไม่ได้เลย ว่าไม่ว่าจะเป็นการทำงานของกล้ามเนื้อมัดใหญ่ หรือ มัดเล็กล้วนมีความสำคัญต่อการดำรงชีวิตและทำกิจวัตรประจำวันต่าง ๆ เพื่อให้ใช้ชีวิตไปได้อย่างราบรื่น
การทำงานของกล้ามเนื้อมือในการทำกิจกรรมใดก็ตาม ต้องใช้การประสานสัมพันธ์ของกล้ามเนื้อขนาดเล็ก หลาย ๆ มัด เพื่อให้ออกมาเป็นหนึ่งการเคลื่อนไหว จำเป็นต้องใช้การประสานสัมพันธ์กันเป็นอย่างมาก ไม่ว่าจะเป็นทั้งการรับความรู้สึกที่ผิวหนัง การรับความรู้สึกของข้อต่อนิ้ว ข้อต่อในมือ ข้อมือ การใช้ระบบประสาทสั่งการ เพื่อควบคุมกล้ามเนื้อมือให้เกิดการเคลื่อนไหว ซึ่งผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองมักจะมีปัญหาในเรื่องของการรับรู้ความรู้สึกที่ลดลง และ สั่งการการทำงานของกล้ามเนื้อ การที่จะกระตุ้นการเคลื่อนไหวกล้ามเนื้อมัดเล็กทีละมัดในมือ จึงเป็นเรื่องที่ยากและละเอียด
ปัจจัยอีกอย่างที่หากผู้ป่วยมีพยาธิสภาพของหลอดเลือดแดง Middle cerebral (Middle cerebral artery: MCA) ซึ่งเป็นส่วนที่ไปเลี้ยงสมองส่วนสั่งการที่เด่นในเรื่องของกล้ามเนื้อใบหน้าและกล้ามเนื้อแขน หากมีปัญหาของหลอดเลือดสมองแขนงนี้จะส่งผลให้มีอาการอ่อนแรงของกล้ามเนื้อแขน กล้ามเนื้อมือ กล้ามเนื้อใบหน้า มากกว่ากล้ามเนื้อขา และการฟื้นฟูได้ช้าหรือเร็วขึ้นอยู่กับความรุนแรงของโรคว่าทำลายสมองไปมากน้อยเพียงใด หากสมองถูกทำลายไปมากก็ยิ่งฟื้นฟูยากมากขึ้น
การรักษาทางกายภาพบำบัดในผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองในการฝึกกล้ามเนื้อมัดเล็กหรือ ฝึกมือ จึงมีความละเอียดอ่อน การรักษาทางกายภาพบำบัดในกล้ามเนื้อแขนและมือ ประกอบไปด้วย
- การออกกำลังกายยืดเหยียดกล้ามเนื้อแขน เพื่อลดความตึงตัวของกล้ามเนื้อ เตรียมพร้อมในการเคลื่อนไหวและการฝึกมือ ต่อไป
- การออกกำลังกายเพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อแขนและมือ ตั้งแต่กล้ามเนื้อรอบข้อไหล่ กล้ามเนื้อแขน กล้ามเนื้อมือ โดยการเพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อรอบข้อไหล่มีส่วนสำคัญเช่นกัน เพื่อให้รยางค์ส่วนปลายเคลื่อนไหวได้มั่นคงยิ่งขึ้น กล้ามเนื้อส่วนต้นจำเป็นต้องแข็งแรง
- การฝึกลงน้ำหนักเพื่อกระตุ้นการรับรู้ของข้อต่อ ทั้งข้อมือ ข้อศอก และข้อไหล่
- การฝึกทำกิจกรรมของกล้ามเนื้อแขนและกล้ามเนื้อมือ โดยแยกออกเป็น การกำ (Grasp) การหยิบด้วยปลายนิ้ว (Pinch) การหยิบด้วยนิ้วชี้และนิ้วโป้ง (Finger pinch) และการเคลื่อนไหวของนิ้วแบบละเอียดอื่น ๆ โดยนักกายภาพบำบัดจะพิจารณาเรียงลำดับฝึกตามความยาก-ง่ายของกิจกรรม
ผู้ป่วยและญาติสามารถฝึกมือ โดยการหากิจกรรมเพื่อฝึกอยู่ที่บ้านได้ง่าย ๆ จากกิจกรรมต่าง ๆ เหล่านี้
- กด บีบ ดึง ดินน้ำมัน
- ต่อบล็อกไม้ เลโก้
- ออกแรงบีบไม้หนีบผ้า
- ร้อยลูกปัด
- หยอดเหรียญใส่กระปุก
- ลากเส้นต่อจุด ลากเส้นตรง
การฝึกมือด้วยกิจกรรมเหล่านี้สามารถช่วยให้การทำงานของกล้ามเนื้อมือดีขึ้นได้ แต่จะดีอย่างยิ่งหากได้รับคำแนะนำที่ถูกต้องและการลำดับการฝึกจากนักกายภาพบำบัด กายภาพบำบัดที่บ้านเป็นอีกหนึ่งตัวช่วยที่จะช่วยให้การฝึกเป็นไปอย่างต่อเนื่อง โดยการปรับสิ่งแวดล้อม นำอุปกรณ์ต่าง ๆ รอบตัวมาช่วยในการฝึกเพื่อให้ผู้ป่วยสามารถฝึกเองได้จริงที่บ้าน หากมีคำถามเพิ่มเติมสามารถสอบถามได้ที่ 065-497-5021 หรือ Line official: @rebrain
เอกสารอ้างอิง
Schwarz, R. J., & Taylor, C. (1955). The anatomy and mechanics of the human hand. Artificial limbs, 2(2),
22-35.