อาการปวดเกร็งของกล้ามเนื้อ เป็นภาวะที่พบได้บ่อยมากในผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงต่อการใช้ชีวิตประจำวัน ทำให้ช่วยเหลือตัวเองได้ยากขึ้น โดยปกติเรามักจะกังวลกับแขนขาข้างที่อ่อนแรง แต่ทราบหรือไม่ว่า… “ข้างที่แข็งแรง” ก็เกิดอาการปวดเกร็งและใช้งานแย่ลงได้เช่นกัน
ในบทความนี้ เราจะมาไขข้อสงสัยว่าทำไมข้างที่ดีถึงมีปัญหา พร้อมแนวทางแก้ไขด้วยวิธีทางกายภาพบำบัด
5 สาเหตุสำคัญ: ทำไมข้างแข็งแรงถึงปวดเกร็งหรือใช้งานแย่ลง?
สาเหตุที่ทำให้ซีกร่างกายที่ไม่ได้อ่อนแรงกลับมีอาการปวดหรือเกร็งสะสม เกิดได้จากหลายปัจจัย ดังนี้:
1. การใช้งานข้างแข็งแรงมากเกินไป (Overuse)
หลังจากเกิดโรคหลอดเลือดสมอง ผู้ป่วยมักพึ่งพาแขน-ขาข้างที่ปกติเกือบ 100% เพื่อชดเชยส่วนที่ขยับไม่ได้ ส่งผลให้กล้ามเนื้อทำงานหนักต่อเนื่องจนเกิดอาการ ล้า เมื่อย และเกร็งค้าง
2. ท่าทางการเคลื่อนไหวผิดสมดุล
การพยายามลุก นั่ง ยืน หรือเดิน โดยลงน้ำหนักไปที่ข้างแข็งแรงเพียงอย่างเดียว (Asymmetrical weight bearing) ทำให้แกนกลางลำตัวเอียงและกล้ามเนื้อซีกดีต้องเกร็งตัวเพื่อพยุงร่างกายนานเกินไป
3. สมองที่เสียหายกระทบการควบคุมทั้ง 2 ข้าง
แม้สมองจะเสียหายเพียงซีกเดียว แต่ระบบประสาทมีการเชื่อมโยงกัน ทำให้การส่งสัญญาณควบคุมกล้ามเนื้อในภาพรวมอาจด้อยประสิทธิภาพลงทั้งสองซีก
4. ภาวะเกร็งจากระบบประสาท (Spasticity)
อาการมักเป็นๆ หายๆ โดยจะรุนแรงขึ้นเมื่อผู้ป่วยมีความเครียด พักผ่อนน้อย หรืออยู่ในสภาพแวดล้อมที่อากาศเย็นจัด
5. ปัจจัยทางอารมณ์และร่างกายอื่นๆ
ความกังวลใจในการฟื้นฟู หรือการพักผ่อนที่ไม่เพียงพอ ล้วนกระตุ้นให้กล้ามเนื้อทั่วร่างกายตึงตัวได้ง่ายขึ้น
วิธีดูแลและป้องกันอาการปวดเกร็งเบื้องต้น
หากเริ่มมีอาการปวดเกร็งในข้างที่แข็งแรง ควรปฏิบัติดังนี้:
- ทำกายภาพบำบัดอย่างสม่ำเสมอ: เน้นการยืดกล้ามเนื้อ (Stretching) ทั้งสองข้าง ไม่ใช่แค่ข้างที่อ่อนแรง
- ฝึกจัดท่าทางให้ถูกต้อง: ฝึกการลงน้ำหนักให้สมดุลทั้งซีกซ้ายและขวาในท่านั่งและยืน
- จัดตารางพักผ่อน: หากรู้สึกล้าขณะทำกิจกรรม ให้พักเป็นช่วงๆ ไม่ควรฝืนใช้งานต่อเนื่องนานเกินไป
- ประคบอุ่น: ช่วยลดความตึงตัวของกล้ามเนื้อและกระตุ้นการไหลเวียนโลหิต
คำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญ: หากอาการปวดเกร็งไม่ทุเลา หรือเริ่มส่งผลต่อการเดินและการใช้ชีวิต ควรปรึกษาแพทย์หรือนักกายภาพบำบัดเพื่อวางแผนการรักษาที่ตรงจุด เพื่อเพิ่มคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นครับ
เอกสารอ้างอิง
- จารุวรรณ กิตติวราวุฒิ. การลดอาการเกร็งของกล้ามเนื้อในผู้ใหญ่ที่เป็นโรคหลอดเลือดสมอง. บูรพาเวชสาร ปีที่ 5(ฉบับที่2); 2561.
- อารีย์รัตน์ สุพุทธิธาดา. ภาวะกล้ามเนื้อหดเกร็ง. พิมพ์ครั้งที่ 1. กรุงเทพฯ: คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย; 2547.
- Bohannon RW, Smith MB. Interrater reliability of a Modified Ashworth scale of muscle spasticity. Phys Ther. 1987; 67: 206-7.