Balance Training บนพื้นผิวไม่มั่นคง (Unstable Surface) ในผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง

Balance Training บนพื้นผิวไม่มั่นคง (Unstable Surface) ในผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง

ผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) มักมีความบกพร่องด้านการทรงตัว (balance impairment) จากการอ่อนแรงของกล้ามเนื้อครึ่งซีก, การรับรู้ตำแหน่งร่างกาย (proprioception) ลดน้อยลง และการควบคุมลำตัว (trunk control) ที่ไม่สมบูรณ์ ปัจจัยเหล่านี้ส่งผลให้ผู้ป่วยมีความเสี่ยงต่อการหกล้มและจำกัดความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน

การฝึกการทรงตัว หรือ Balance training บนพื้นผิวไม่มั่นคง (Unstable Surface Training) ถือเป็นวิธีการฟื้นฟูที่มีประสิทธิภาพ เพราะช่วยกระตุ้นให้ผู้ป่วยต้องใช้กลยุทธ์การทรงตัว (postural strategies) ทั้ง ข้อเท้า (ankle), ข้อสะโพก (hip) และการก้าวเท้า (stepping strategy) มากขึ้นกว่าการฝึกบนพื้นปกติ

วัตถุประสงค์ของการฝึกบนพื้นผิวไม่มั่นคง

            1 .พัฒนาความสามารถในการควบคุมลำตัวและแกนกลาง (core stability, trunk control)

            2. กระตุ้นระบบการรับรู้ตำแหน่งร่างกาย (proprioception) และ postural reflex

            3. เพิ่มประสิทธิภาพของความสามารถในการทรงตัวขณะร่างกายอยู่นิ่ง (static balance) และความสามารถในการทรงตัวขณะเคลื่อนไหวหรือมีการเปลี่ยนแปลงทิศทาง (dynamic balance)

            4. ลดความเสี่ยงต่อการหกล้มและเพิ่มความมั่นใจในการเคลื่อนไหว

            5. ส่งเสริมให้ผู้ป่วยกลับไปทำกิจวัตรประจำวันได้อย่างอิสระ

วิธีการฝึก Balance Training บน Unstable Surface

1. การฝึกในท่านั่ง

            • นั่งบน therapy ball / balance cushion

            • ฝึกถ่ายน้ำหนักไปด้านหน้า–หลัง และซ้าย–ขวา

            • ฝึก reaching task เช่น เอื้อมหยิบของด้านหน้า/ด้านข้าง

2. การฝึกในท่ายืน

            • ยืนบน balance pad หรือ foam

            • ฝึก weight shifting ไปด้านต่าง ๆ

            • ยืนเท้าชิด (narrow stance), ยืนต่อเท้า (tandem stance) หรือ การยืนขาเดียว (single-leg stance) โดยจะขึ้นอยู่กับศักยภาพของผู้ฝึก

            • ฝึก mini-squat หรือ step-in-place บนโฟม

3. Dynamic Balance Training

            • ก้าวขาไปด้านหน้า–ข้าง–หลัง บนพื้นผิวไม่มั่นคง

            • ฝึก stepping over สิ่งกีดขวางเล็ก ๆ

            • ฝึก turning และ reaching ในขณะยืนบนโฟม

4. Functional Training

            • ฝึก sit-to-stand โดยมี balance pad รองเท้า

            • ยืนบน balance pad แล้วหยิบของจากโต๊ะสูง–ต่ำ

            • ฝึก dual-task เช่น รับ–ส่งบอลในขณะยืนบนพื้นผิวไม่มั่นคง

ข้อควรระวัง

            • ผู้ป่วย stroke มีความเสี่ยงหกล้มสูง ควรมี นักกายภาพบำบัดอยู่ใกล้ ๆ ตลอดการฝึก

            • เริ่มจากการฝึก static ก่อน แล้วจึงพัฒนาไปสู่ dynamic และ functional task

            • ปรับความยากง่ายตามศักยภาพของผู้ป่วย เช่น เริ่มจากหมอน/โฟมหนา ก่อนใช้ balance ball หรือ BOSU

หลักฐานทางวิชาการ (Evidence-based)

งานวิจัยหลายชิ้นยืนยันว่า การฝึก balance บนพื้นผิวไม่มั่นคงในผู้ป่วย stroke สามารถช่วยเพิ่มคะแนนในเครื่องมือการทดสอบการทรงตัวต่างๆ เช่น Berg Balance Scale (BBS), Functional Reach Test (FRT) และ Timed Up and Go (TUG) ได้อย่างมีนัยสำคัญเมื่อเทียบกับการฝึกบนพื้นปกติ นอกจากนี้ยังช่วยเพิ่มความมั่นใจในการเคลื่อนไหวและลดอุบัติการณ์การหกล้มในชีวิตประจำวัน

Balance training บนพื้นผิวไม่มั่นคงเป็นแนวทางที่มีประสิทธิภาพในการฟื้นฟูผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง เนื่องจากช่วยกระตุ้นกลไกการทรงตัวและพัฒนาการควบคุมร่างกายได้มากกว่าพื้นแข็งเพียงอย่างเดียว อย่างไรก็ตาม ควรออกแบบโปรแกรมการฝึกที่เหมาะสมกับความสามารถของผู้ป่วย และต้องคำนึงถึงความปลอดภัยเป็นสำคัญ

เอกสารอ้างอิง

1.Mansfield A, Inness EL, Komar J, et al. Training balance in stroke patients: a systematic review. Neurorehabil Neural Repair. 2015;29(6):533–546.

2.Park JH, Lee NK. The effects of balance training on unstable surfaces on balance and walking ability in stroke patients. J Phys Ther Sci. 2016;28(12): 3339–3342.

3.Pollock A, Baer G, Campbell P, et al. Physical rehabilitation approaches for the recovery of function and mobility following stroke. Cochrane Database Syst Rev. 2014;2014(4):CD001920.